Американски царини: Како новите трговски тензии ја менуваат глобалната економија

Во април 2025 година, Соединетите Американски Држави започнаа еден од најагресивните протекционистички бранови во модерната економска историја. Беа воведени нови американски царини со цел заштита на домашното производство, но резултатите не изостанаа – беше активиран синџир од одмазднички мерки, беа нарушени глобалните синџири на снабдување, а пазарите реагираа со пад на довербата и вредностите.

Што точно се случи?

Новата политика вклучува три клучни чекори:

1. Универзална царина од 10% за сите производи освен за оние од Канада и Мексико.

2. Царина од 145% за кинески стоки, што предизвика одговор на Кина – царина од 125% за американски производи и ограничувања за извоз на стратешки важни суровини.

3. Царини од 25% за сите увезени автомобили, вклучително и од земји со кои САД веќе имаат трговски договори.

Овие мерки, иако навидум насочени, имаат далекусежни последици што не можат да се ограничат само на салдата на надворешнотрговските трансакции.

Економски ефекти: Повеќе од статистика

Новите американски царини не се едноставен потег што го „поправа“ трговскиот дефицит – напротив, тие отвораат цела низа компликации. Кога една земја бележи нето прилив на капитал, природно е дел од тие пари да одат на увоз. Трговскиот дефицит, во овој контекст, не е знак на слабост, туку одраз на отвореноста на пазарот и довербата на странските инвеститори.

Обидот за „корекција“ на дефицитот преку царини всушност ги нарушува тековите што самиот пазар ги формира. Ова го отежнува работењето, го забавува растот и ја намалува конкурентноста.

Индустриите што најмногу страдаат

• Автомобилската индустрија е погодена од зголемените трошоци и прекините во синџирот на снабдување – што веќе резултираше со отпуштања и затворање на фабрики.

• Технолошките компании како Apple и Nvidia се соочуваат со зголемување на трошоците поради нивната зависност од кинески компоненти.

• Земјоделството е под директно влијание на одмаздничките мерки – особено производителите на соја, бурбон и пченка.

За кого се погодни овие обичаи?

Некои домашни компании и сектори добија привремена предност:

• Мали и средни претпријатија кои се борат против евтиниот увоз,

• Домашни производители на автомобили и фармацевтската индустрија,

• Компании кои планираат локализирање на производството (на пр. Apple добива ослободување од царински давачки под услов за поголемо домашно производство).

Но, прашањето е – по која цена?

Западен Балкан под напад

Новите тарифи не го заобиколуваат ниту регионот:

• Србија – царина 38%, најтешко погодени се текстилната, прехранбената и металната индустрија,

• Босна и Херцеговина, Северна Македонија – царински давачки до 35%, значително влијание врз текстилот и мебелот,

• Црна Гора, Албанија и Косово – царинска давачка од 10%, но и видливо ограничување на извозот.

За малите економии, кои веќе имаат предизвици во пласирањето на стоките на конкурентни пазари, овие американски царини и промени значат дополнителни бариери и трошоци.

Реакции на клучните партнери

• Кина возвраќа на многу начини – не само со царини, туку и со контрола на извозот на стратешки суровини.

• ЕУ разгледува контрамерки, при што се изразени загрижености за домино ефект.

• Канада воведува царини на американски производи во вредност од речиси 30 милијарди долари.

• Велика Британија и Мексико бараат дипломатски решенија, но исто така подготвуваат и свои економски штитови.

Пазарните и фискалните притисоци

• Според прогнозата на СТО, глобалната трговија се намалува за 0,2%.

• Американската инфлација може да се зголеми до 3% поради поскапиот увоз.

• Просечната царинска стапка на САД сега е 22,5% – највисока за повеќе од 100 години.

• Компании како „Боинг“ и „Форд“ губат пазари и нарачки.

Администрацијата најавува даночни олеснувања за погодените извозници, но ова дополнително го комплицира даночниот систем, ги загрозува фискалните приходи и го губи ефектот од претходните реформи.

Финансиските пазари под притисок: Берзите реагираат на неизвесноста

Трговските тензии од април 2025 година не останаа без одраз на глобалните берзи. Инвеститорите брзо го препознаа ризикот: нарушување на синџирите на снабдување, зголемување на трошоците за влезни материјали, можен пад на потрошувачката и профитабилноста – сето ова веќе се одразува во падот на вредноста на акциите.

S&P 500 е во пад од повеќе од 18% од почетокот на април, што е неговиот најлош месечен резултат од кризата во 2020 година.

Технолошкиот сектор, најчувствителен на прекини во снабдувањето и зависен од глобалната интеграција, најмногу страда. Акциите на компании како што се „Нвидија“, „Епл“ и „Тесла“ паднаа помеѓу 20% и 30%.

Индустриските и извозните гиганти како што се „Боинг“, „Катерпилар“ и „Џенерал моторс“ бележат пад од 15% до 25%.

Пазарите во развој, вклучувајќи ги и земјите од Западен Балкан, се соочуваат со заминување на капиталот кон побезбедни дестинации, пад на побарувачката за извоз и слабеење на локалните валути.

Покрај падовите на берзите, се забележува и зголемена волатилност – индексот VIX („индекс на страв“) надмина 35 поени, што укажува на длабока неизвесност кај инвеститорите.

Инвеститорите бараат сигурност.

Капиталот е пренасочен кон таканаречените „безбедни засолништа“ – злато, швајцарски франк, американски обврзници.

Стартап сцените и поризични проекти губат финансирање, бидејќи средствата се повлекуваат во одбранбени позиции.

Пазарот на IPO е замрзнат – планираните котации за вториот и третиот квартал се претежно одложени додека не се смири ситуацијата.

Во глобализираниот свет, каде што економските текови се тесно испреплетени, новите американски царини не претставуваат решение за системските предизвици – напротив, тие често создаваат нови. Наместо долгорочни придобивки, протекционистичките мерки обично носат краткорочни добивки со долгорочни штети, особено за економиите што зависат од меѓународната размена и отворените пазари.

За земјите од Западен Балкан, кои се особено чувствителни на нарушувања во глобалната трговија, овој момент бара стратешка интроспекција. Потребно е да се осмислат јасни механизми за заштита на извозниците, да се диверзифицираат извозните пазари и активно да се вклучат во трговски дијалози, со цел да се зачува конкурентноста во новата реалност.

Во време на растечки тензии и непредвидливи бариери, предноста повеќе не е на страната на најголемите – туку на страната на најприлагодливите.